„Bez cukru? To znaczy, że dla zębów jest OK”.
Brzmi logicznie. Tylko że sprawa jest trochę bardziej skomplikowana.
Cukier rzeczywiście jest jednym z najważniejszych czynników sprzyjających rozwojowi próchnicy. WHO wskazuje wolne cukry jako główny dietetyczny czynnik rozwoju próchnicy zębów. Ale samo usunięcie cukru z lizaka, żelków czy batonika nie tworzy automatycznie produktu obojętnego dla zębów.
Czy zatem warto wybierać słodycze bez cukru? Jak zwykle odpowiedź nie mieści się w jednym słowie.
Zajrzyjmy dziecku do buzi i zobaczmy, co właściwie się tam dzieje.
Skąd bierze się próchnica?
Próchnica nie powstaje po prostu dlatego, że cukier „przykleja się do zębów”.
Na powierzchni zębów tworzy się płytka nazębna zawierająca bakterie. Kiedy dostarczamy im cukry, bakterie przetwarzają je i wytwarzają kwasy. Te obniżają pH w jamie ustnej i stopniowo prowadzą do utraty minerałów ze szkliwa.
Jeśli takie sytuacje powtarzają się często, szkliwo nie ma wystarczająco dużo czasu na regenerację. Z czasem może pojawić się ubytek.
WHO opisuje właśnie ten mechanizm jako jeden z podstawowych procesów prowadzących do próchnicy.
I tutaj dochodzimy do słodyczy bez cukru.
Czy brak cukru oznacza brak próchnicy?
Nie do końca.
Jeśli sacharozę czy glukozę zastąpimy substancją, której bakterie próchnicotwórcze nie fermentują w taki sam sposób, zmniejszamy jeden z istotnych czynników sprzyjających próchnicy.
To zdecydowany plus.
Dlatego zamiana tradycyjnego produktu zawierającego dużo cukru na odpowiednik bez cukru może być korzystniejsza z punktu widzenia zębów.
Ale jest tu małe „ale”.
O kondycji zębów decyduje nie tylko obecność cukru. Znaczenie mają również:
- częstotliwość jedzenia,
- higiena jamy ustnej,
- stosowanie pasty z fluorem,
- ilość wydzielanej śliny,
- ogólna dieta,
- kwasowość produktów i napojów.
Dlatego hasła „bez cukru” nie należy tłumaczyć jako „można jeść bez ograniczeń”.
Kiedyś usłyszałem od dziecka: „Ale ten lizak jest bez cukru, więc mogę wziąć jeszcze jeden”. Trzeba przyznać — negocjacyjnie było to całkiem nieźle rozegrane. 😉
Zęby jednak nie czytają marketingowych napisów na opakowaniu.
Erytrytol a próchnica
Erytrytol należy do polioli, czyli alkoholi cukrowych. Jest wykorzystywany jako zamiennik cukru między innymi w słodyczach i napojach. Dużo więcej o zamiennikach cukru dowiesz się tu: porównanie słodzików
Z punktu widzenia zębów istotne jest to, że bakterie jamy ustnej nie wykorzystują erytrytolu w taki sam sposób jak sacharozy. Nie stanowi on dla nich pożywienia.
To sprawia, że produkty, w których cukier został zastąpiony erytrytolem, mają mniejszy potencjał próchnicotwórczy niż ich tradycyjne odpowiedniki z cukrem.
Nie należy jednak wyciągać z tego wniosku, że erytrytol jest lekarstwem na próchnicę.
Nie jest.
To po prostu składnik, który może zastępować cukier w produkcie.
A co z ksylitolem?
Ksylitol jest chyba najbardziej znanym zamiennikiem cukru w kontekście zębów. Nic dziwnego, że znajdziemy go w wielu gumach do żucia czy pastylkach.
Badano jego możliwy wpływ na zapobieganie próchnicy, również u dzieci. American Academy of Pediatric Dentistry zwraca jednak uwagę zarówno na potencjalne korzyści, jak i ograniczenia dostępnych badań. Nie powinniśmy więc przedstawiać ksylitolu jako magicznej ochrony przed próchnicą.
I jeszcze drobiazg, o którym wspominaliśmy już na blogu Lilybox: jeśli w domu jest pies, produkty zawierające ksylitol trzeba przechowywać poza jego zasięgiem.
Izomalt a zęby
Izomalt również należy do polioli.
Spotkasz go szczególnie często w lizakach i twardych cukierkach bez cukru, ponieważ oprócz słodkiego smaku ma właściwości technologiczne pozwalające uzyskać odpowiednią strukturę produktu.
I to jest dobry przykład pokazujący, dlaczego nie wystarczy powiedzieć: „zastąpmy cukier stewią”.
W lizaku cukier nie odpowiada wyłącznie za słodycz. Trzeba czymś zbudować cały lizak.
Izomalt może pełnić właśnie tę funkcję, a jednocześnie nie jest metabolizowany przez bakterie jamy ustnej w taki sposób jak zwykły cukier.
Podobnie jak w przypadku erytrytolu nie oznacza to jednak, że produkt można traktować jak szczoteczkę do zębów na patyku.
Lizak bez cukru czy zwykły lizak?
Wyobraźmy sobie dwa lizaki.
Pierwszy zawiera przede wszystkim cukier i syrop glukozowy.
Drugi zamiast cukru wykorzystuje poliole.
Dziecko ssie lizaka przez kilka czy kilkanaście minut. W przypadku tradycyjnego produktu przez ten czas cukry są regularnie dostępne dla bakterii znajdujących się w płytce nazębnej.
W produkcie, w którym cukier zastąpiono odpowiednimi substancjami słodzącymi, sytuacja wygląda inaczej.
Z perspektywy ryzyka próchnicy związanego z cukrem drugi wariant jest korzystniejszym wyborem.
Ale to nadal tylko jeden element układanki.
Jest jeszcze jeden haczyk: kwaśny smak
To szczególnie ciekawe, bo łatwo pomylić dwa różne problemy.
Próchnica i erozja szkliwa to nie to samo.
Próchnica wiąże się między innymi z kwasami produkowanymi przez bakterie metabolizujące cukry.
Erozja polega natomiast na chemicznym uszkadzaniu powierzchni zęba przez kwasy, które mogą pochodzić bezpośrednio z jedzenia lub napojów.
Dlatego kwaśny napój czy słodycz może nie zawierać cukru, a mimo to nie być zupełnie obojętna dla szkliwa.
To kolejny powód, dla którego warto patrzeć na cały skład, a nie wyłącznie duży napis „BEZ CUKRU”.
Ważniejsze może być „jak często” niż „ile naraz”
Wyobraźmy sobie dwie sytuacje.
W pierwszej dziecko zjada słodką przekąskę po obiedzie.
W drugiej co kilkanaście minut przez całe popołudnie coś podjada albo popija słodki napój.
Dla zębów to nie jest to samo.
Częstotliwość ekspozycji ma znaczenie, ponieważ po każdym kontakcie z fermentowanymi cukrami środowisko w jamie ustnej staje się bardziej kwaśne. Warto wiedzieć, że dla zdrowia zębów znaczenie ma nie tylko ilość cukru, ale również to, jak często i kiedy dziecko go spożywa.
Dlatego ciągłe podjadanie jest kiepskim nawykiem, nawet jeśli pojedyncze porcje wydają się niewielkie.
A owoce? Przecież też zawierają cukier
Tutaj warto uważać z uproszczeniami.
WHO przez „wolne cukry” rozumie między innymi cukry dodane do żywności oraz cukry naturalnie występujące w miodzie, syropach i sokach owocowych. Nie traktuje w ten sam sposób cukrów znajdujących się wewnątrz struktury całych owoców.
Dlatego jabłko i szklanka soku jabłkowego nie są dla zębów i całej diety dokładnie tym samym.
NHS zwraca też uwagę, że suszone owoce lepiej podawać podczas posiłków niż jako przekąskę między nimi.
Czy WHO zaleca ograniczanie cukru ze względu na zęby?
Tak.
WHO rekomenduje ograniczenie spożycia wolnych cukrów do mniej niż 10% całkowitej podaży energii, a zejście poniżej 5% może przynieść dodatkowe korzyści. Jednym z głównych powodów tych zaleceń jest właśnie ograniczenie ryzyka próchnicy.
To ważne, bo pokazuje pewną rzecz.
Nie chodzi o prowadzenie wojny ze słodkim smakiem.
Chodzi o ograniczenie częstej i nadmiernej ekspozycji na wolne cukry. W naszym wpisie znajdziesz więcej na ten temat,
Jak chronić zęby dziecka?
Tu nie potrzeba żadnych cudownych produktów.
Podstawy są znacznie mniej efektowne, ale mają mocniejsze dowody.
1. Szczotkowanie dwa razy dziennie
Dziecko powinno szczotkować zęby dwa razy dziennie, a szczególnie ważne jest szczotkowanie przed snem.
2. Pasta z fluorem
Fluor pomaga chronić szkliwo przed próchnicą. Zalecana ilość i stężenie pasty zależą od wieku dziecka. NHS zaleca rozpoczęcie szczotkowania już po pojawieniu się pierwszego zęba i stosowanie pasty zawierającej fluor.
3. Po szczotkowaniu nie płuczemy ust wodą
To może być dla niektórych rodziców zaskoczeniem.
Po umyciu zębów najlepiej wypluć nadmiar pasty, ale nie płukać od razu ust wodą, ponieważ wypłukujemy wtedy fluor pozostający na zębach.
4. Woda jako podstawowy napój
Nie sok, nie napój „dla dzieci”, nie coś, co dziecko sączy przez pół dnia.
Po prostu woda.
WHO wymienia wybieranie wody jako podstawowego napoju wśród działań pomagających chronić zdrowie jamy ustnej.
5. Mniej ciągłego podjadania
Jeśli dziecko ma ochotę na coś słodkiego, lepiej potraktować to jako konkretną przekąskę niż pozwolić mu podjadać przez kilka godzin.
6. Regularne wizyty u dentysty
Nie dopiero wtedy, kiedy boli.
Regularne kontrole pozwalają zauważyć problemy wcześniej i dobrać profilaktykę do konkretnego dziecka.
Czy warto więc wybierać słodycze bez cukru?
Jeżeli porównujemy dwa podobne produkty i jeden zawiera dużo cukru, a w drugim cukier został zastąpiony odpowiednimi substancjami słodzącymi, wersja bez cukru ogranicza jeden z ważnych czynników sprzyjających próchnicy.
I to jest sensowny argument za takim wyborem.
Słodycze bez cukru nie zastępują szczotkowania. Nie zastępują fluoru. Nie sprawiają też, że można przez cały dzień coś podjadać.
I przede wszystkim napis „bez cukru” nie jest synonimem „zdrowe zęby”.
Jak podchodzimy do tego w Lilybox?
Idea słodyczy bez cukru nie polega dla nas na przekonywaniu rodziców, że dziecko powinno jeść więcej słodyczy.
Raczej odwrotnie.
Skoro dzieci i tak lubią słodki smak, możemy zastanawiać się, co właściwie znajduje się w produkcie, który im podajemy.
Czasem można wybrać produkt bez cukru. Innym razem owoc. A czasem zwykły kawałek czekolady też nie będzie końcem świata.
Najważniejsze, żeby słodycze nie stały się czymś, co dziecko je bez przerwy od rana do wieczora.
Bo zdrowe nawyki nie powstają od jednego idealnego produktu.
Powstają z setek małych decyzji.
Co zapamiętać?
Czy słodycze bez cukru mogą powodować próchnicę?
Samo określenie „bez cukru” nie daje gwarancji braku problemów z zębami. Produkty, w których cukier zastąpiono odpowiednimi poliolami lub substancjami słodzącymi, mają mniejszy potencjał próchnicotwórczy związany z cukrem.
W praktyce liczy się całość: skład produktu, częstotliwość jedzenia, higiena jamy ustnej, fluor i regularne kontrole stomatologiczne.
Dlatego zamiast pytać:
„Czy moje dziecko może jeść słodycze?”
czasem lepiej zapytać:
„Jak często je je, co wybieramy i jak dbamy później o zęby?”
To znacznie rozsądniejszy punkt wyjścia.
